University of Birmingham-in fizika alimi Giovanni Barontini xarici saata ehtiyac olmadan zamanın təbiətini araşdırmağa imkan verən “mini-kainat” adlı eksperimental sistem hazırlayıb.
Araşdırma Physical Review Research jurnalında dərc olunub.
Tədqiqatda zamanın əvvəlcədən müəyyən olunmadığı, sistemin daxili dinamikasından formalaşdığı model təqdim edilib. Bu yanaşma kvant cazibə nəzəriyyələri, xüsusilə Wheeler–DeWitt equation ilə uyğunluq təşkil edir.
Eksperiment zamanı alimlər mütləq sıfıra yaxın temperaturda saxlanılan təxminən 24 min ultra-soyuq atomdan ibarət buluddan istifadə ediblər. Sistem lazer baryeri vasitəsilə “işıqlı” və “qaranlıq” olmaqla iki hissəyə bölünüb.
“İşıqlı” hissədə alimlər kainatın genişlənmə və daralma mərhələlərinə bənzər prosesləri müşahidə ediblər. Bütün sistem xarici mühitdən təcrid olunduğu üçün yalnız daxili dəyişikliklər izlənilib.
Araşdırmanın əsas nəticəsinə görə, zamanın istiqaməti entropiyanın — yəni sistemdəki nizamsızlığın artımı ilə müəyyən olunur. Alimlər bu anlayışı “entropik zaman” adlandırırlar.
Barontini bildirib ki, zaman xarici saatla deyil, sistem daxilində baş verən dəyişikliklərlə ölçülə bilər. Əgər sistemdə dəyişiklik yoxdursa, zaman faktiki olaraq “dayanmış” hesab edilir.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu eksperiment gələcəkdə erkən kainatın inkişafını, zamanın yaranma mexanizmini və ekstremal kosmik obyektlərin davranışını laboratoriya şəraitində öyrənməyə imkan yarada bilər.
İzmedia.az
