Alimlər bir çox geoloqun Yer kürəsinin səkkizinci qitəsi hesab etdiyi Yer qabığının nəhəng sualtı kütləsi olan Zelandiya ərazisinin ilk tam geoloji xəritəsini tamamladılar. Lakin tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, bu, tədqiqatın sonu deyil, yalnız 95%-i Sakit Okeanın suları altında gizlənən sirli qitənin tarixinin kəşfində yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır, Popular Mechanics yazır.
Son tədqiqatların nəticələri, eləcə də yeni geoloji məlumatlar göstərir ki, Zelandiya qədim superkontinentlərin parçalanması, iqlim dəyişikliyi, okeanların əmələ gəlməsi və litosfer plitələrinin hərəkəti haqqında məlumatları qoruyub saxlayan Yer tarixinin geniş “arxivi”dir.
2023-cü ildə Yeni Zelandiyanın Geoloji və Nüvə Tədqiqatları İnstitutunun (GNS Science) mütəxəssisləri Yeni Zelandiyanın şimal hissəsinin kəşfiyyat geoloji xəritəsini tamamladılar. Beləliklə, ilk dəfə olaraq təxminən 5 milyon kvadrat kilometr ərazini əhatə edən demək olar ki, bütün qitənin xəritəsi tərtib edildi.
Eyni zamanda, alimlər qeyd edirlər ki, “xəritəçəkmə” sözü hər bir detalı tam öyrənmək demək deyil. Bir çox dağ silsilələri, qırılmalar, çökmə hövzələri və dərin strukturlar hələ öyrənilməmişdir.
Ekspedisiya zamanı geoloqlar Fairway silsiləsi və Mərcan dənizi ərazilərində okean dibindən onlarla qaya nümunəsi götürdülər. Tapıntılar arasında müxtəlif yaşlara aid qumdaşları, palçıqdaşları, əhəngdaşları və bazalt lavaları var idi.
Təhlillər göstərdi ki, bəzi qumdaşları təxminən 95 milyon il əvvəl, fərdi qranit və vulkanik süxurların isə 130 milyon ilə qədər yaşı var idi. Ən gənci isə təxminən 40 milyon il əvvəl əmələ gələn bazaltlar idi.
Zelandiya tarixi müasir Avstraliya və Antarktidanın da daxil olduğu Qondvana superkontinentinin dövrünə gedib çıxır. Əvvəllər Zelandiya təxminən 80 milyon il əvvəl ondan ayrıldığına və bundan sonra tez bir zamanda suyun altına girdiyinə inanılırdı.
Lakin müasir tədqiqatlar daha mürəkkəb mənzərəni göstərir. 2025-ci il icmalına görə, parçalanma prosesi on milyonlarla il davam etmişdir. Zelandiya nəhayət təxminən 55 milyon il əvvəl ayrılmış və sonrakı dövrlərdə Sakit Okean və Avstraliya litosfer plitələrinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində ciddi deformasiyaya uğramışdır.
Bu gün Zelandiyanın quru ərazisinin yalnız 5%-i dəniz səviyyəsindən yuxarıdadır. Onun ən görkəmli hissəsi Yeni Zelandiya, eləcə də Yeni Kaledoniya da daxil olmaqla, Sakit Okeanın cənub-qərbindəki bir neçə adadır.
Son illərdə tədqiqatçılar diqqətlərini qitənin qədim kristal əsas süxurlarından çoxsaylı çöküntü hövzələrinə yönəltmişlər ki, bu da bizə qədim iqlim, okean axınları, dağ sistemlərinin əmələ gəlməsi, həyatın inkişafı və Yer qabığının ardıcıl uzanma və incəlmə mərhələlərindən sonra bölgənin geoloji tarixi haqqında məlumat verə bilər.
Bundan əlavə, yeni seysmik tədqiqatlar göstərir ki, Zelandiya qitəsinin parçalanması prosesi əvvəllər düşünüləndən daha mürəkkəb şəkildə baş verib. Litosfer bloklarının sadə hərəkəti əvəzinə, kontinental qabığın uzanması və incəlməsi mühüm rol oynayıb və bunun nəticəsində Tasman dənizi əmələ gəlib və qitənin əksər hissəsi tədricən suyun altına girib.
Bu gün Zelandiya planetin ən qeyri-adi geoloji obyektlərindən biri olaraq qalır. Tədqiqatçılar hazırda onu təkcə “itirilmiş qitə” kimi deyil, həm də qitələrin, okeanların və Yer kürəsinin müasir səthinin əmələ gəlməsi proseslərini anlamağa kömək edən unikal təbii laboratoriya kimi görürlər.
