“Saut əl-İraq” qəzetinin yazdığına görə, İranın nüvə potensialı ümumilikdə hesab ediləndən daha böyük ola bilər. Nəşr iddia edir ki, Tehranın ABŞ-ni gözlənilməz ssenari ilə üstələyə biləcəyi ehtimalı gündəmə gəlib və bu, güc balansına ciddi təsir göstərə biləcək amil hesab olunur.
Buşehr AES və unudulmuş ssenari
Beynəlxalq ictimaiyyət və kəşfiyyat xidmətləri əsas diqqəti uranın zənginləşdirilməsi ilə əlaqədar Natanz və Fordo obyektlərinə yönəltsələr də, nəşr başqa bir ehtimaldan – plutonium variantından bəhs edir.
Məqalədə qeyd olunur ki, çoxları Buşehr Atom Elektrik Stansiyasını yalnız mülki enerji obyekti hesab edir. Lakin işlənmiş nüvə yanacağının gələcək taleyi ilə bağlı sualların açıq qaldığı vurğulanır. Bildirilir ki, əsas təhlükə məhz reaktorun “tullantılarında” gizlənə bilər.
“Tullantı” anlayışı və plutonium məsələsi
Məqaləyə görə, işlənmiş nüvə yanacağı adətən təhlükəli tullantı kimi qəbul olunsa da, nüvə elmi bu məsələyə fərqli yanaşır. Xüsusilə Buşehr kimi yüngül su reaktorlarında fəaliyyət zamanı əlavə məhsul kimi plutonium yaranır.
Yazıda vurğulanır ki, yalnız silah dərəcəli plutoniumun nüvə silahları üçün istifadə oluna biləcəyi barədə geniş yayılmış fikir tam düzgün hesab edilmir. Bildirilir ki, mülki reaktorlarda yaranan plutoniumun da müəyyən şəraitdə hərbi məqsədlər üçün istifadəsi mümkündür.
Məqalədə qeyd edilir ki, 1990-cı illərdə ABŞ Energetika Nazirliyi müxtəlif növ reaktor plutoniumlarının da nüvə silahlarının hazırlanmasında istifadə oluna biləcəyi nəticəsinə gəlib.
200-dən çox nüvə başlığı ilə bağlı hesablamalar
Nəşrin hesablamalarına əsasən, Buşehr reaktoru 15 illik fəaliyyəti dövründə təxminən 210 ton işlənmiş nüvə yanacağı toplayıb.
İddialara görə, həmin ehtiyatda 2000–2100 kiloqram plutonium ola bilər. Bir nüvə başlığının hazırlanması üçün isə orta hesabla 10 kiloqram plutonium tələb olunur. Bu hesablamalara əsasən, nəzəri olaraq 200-dən çox nüvə bombası hazırlamaq mümkün ola bilər.
Plutoniumun aşkarlanması niyə çətindir?
Məqalədə qeyd edilir ki, plutoniumun emalı uranın zənginləşdirilməsi prosesindən fərqlənir. Uranın emalı üçün iri həcmli və peyklərlə müşahidə edilə bilən obyektlər tələb olunduğu halda, plutonium daha kiçik “isti kameralar” adlandırılan laboratoriyalarda emal oluna bilər.
PUREX adlı metodun kimyəvi ekstraksiyaya əsaslandığı və plutoniumun işlənmiş yanacaqdan ayrılmasına imkan verdiyi bildirilir. Bu prosesin daha kiçik miqyasda həyata keçirilə bilməsi onun aşkarlanmasını çətinləşdirən amillərdən biri kimi göstərilir.
Beynəlxalq nəzarətlə bağlı narahatlıqlar
Məqaləyə əsasən, 2026-cı ilin əvvəlində İranın Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) ilə əməkdaşlığında müəyyən məhdudiyyətlər yaranıb.
Bildirilir ki, 2026-cı ilin aprelində Buşehr obyektinin səkkiz ay ərzində yoxlanılmaması və müşahidə kameralarının sökülməsi ilə bağlı məlumatlar yayılıb. Həmçinin qeyd olunur ki, əvvəllər işlənmiş yanacağın Rusiyaya daşınması nəzərdə tutulsa da, müəyyən hissəsinin İran ərazisində qalması ehtimalı diqqət çəkir.
Texniki maneələr də mövcuddur
Bununla yanaşı, məqalədə plutonium əsasında nüvə silahının hazırlanmasının ciddi texniki çətinliklərlə müşayiət olunduğu vurğulanır.
Bunlara aşağıdakılar daxildir:
- İranda genişmiqyaslı rəsmi təkrar emal müəssisəsinin olmaması;
- Yüksək radioaktiv materiallarla işləməyin mürəkkəbliyi;
- Plutonium əsasında nüvə qurğularının daha mürəkkəb texnologiya tələb etməsi;
- Plutonium-240 izotopunun yaratdığı əlavə texniki problemlər.
Nəşrin nəticəsinə görə, Buşehrdəki plutonium məsələsi yalnız texniki deyil, həm də geosiyasi və strateji əhəmiyyət daşıyan məsələ kimi qiymətləndirilir.
İzmedia.az
