Son dövrlərdə sosial şəbəkələrdə Şah İsmayıl Xətai haqqında müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Bu fikirlərin bir qismi tarixi faktlara, bir qismi isə müasir siyasi və məzhəbi yanaşmalara əsaslanır. Belə bir şəraitdə Şah İsmayılın şəxsiyyətinə münasibətdə ən düzgün yol emosional mübahisə deyil, tarixi mənbələrə və elmi araşdırmalara müraciət etməkdir.
Şah İsmayıl Xətai XVI əsrin əvvəllərində Yaxın və Orta Şərqin siyasi tarixində mühüm rol oynamış hökmdar, Səfəvi dövlətinin banisi və Azərbaycan ədəbi irsinin görkəmli nümayəndələrindən biridir.
Şah İsmayıl 1487-ci ildə Ərdəbildə anadan olmuşdur. O, Səfəvi təriqətinin şeyx ailəsindən gəlirdi. Atası Şeyx Heydər, babası isə Şeyx Cüneyd idi. Şah İsmayılın uşaqlıq və yeniyetməlik illəri Səfəvi tərəfdarları ilə rəqib siyasi qüvvələr arasındakı mübarizə şəraitində keçmişdir.
1499-cu ildən etibarən onun ətrafında toplaşan Qızılbaş tayfalarının hərbi-siyasi gücü sürətlə artmağa başladı.
1500-cü ildə Şərqi Anadoluda və Şirvan istiqamətində yürüşlər həyata keçirildi. 1501-ci ildə isə Şah İsmayıl Təbrizə daxil olaraq burada şah elan edildi.
Beləliklə, Səfəvi dövlətinin əsası qoyuldu.
Bu hadisə regionun tarixində mühüm dönüş nöqtəsi idi. Səfəvilər qısa müddət ərzində Azərbaycan, İran, İraq, Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərqin müəyyən ərazilərində hakimiyyət qurdular.
Şah İsmayılın ən böyük siyasi nailiyyətlərindən biri müxtəlif siyasi və tayfa birliklərini vahid hakimiyyət ətrafında birləşdirərək mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratması idi.
XVI əsrin əvvəllərində region parçalanmış siyasi qüvvələr arasında mübarizə meydanı idi. Belə bir şəraitdə Səfəvilərin yüksəlişi regionda yeni siyasi qüvvənin meydana çıxmasına səbəb oldu.
Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə dövlətin inzibati və siyasi strukturları formalaşdırıldı, Təbriz paytaxt seçildi və Səfəvi hakimiyyəti geniş ərazilərə yayıldı.
Bu səbəbdən Şah İsmayılın fəaliyyəti yalnız bir sülalənin tarixi çərçivəsində deyil, XVI əsrin Yaxın Şərq siyasi tarixinin mühüm mərhələsi kimi öyrənilir.
Şah İsmayılın dövlət quruculuğunda dini amil mühüm rol oynayırdı.
1501-ci ildən sonra on iki imam şiəliyi Səfəvi dövlətinin rəsmi məzhəbi elan edildi. Bu qərar Səfəvi dövlətinin siyasi identikliyinin formalaşmasına və Osmanlı dövləti ilə münasibətlərin daha da mürəkkəbləşməsinə təsir göstərdi.
Bu siyasətin həm dövlətin mərkəzləşməsinə, həm də regionda uzunmüddətli dini-siyasi qarşıdurmaların formalaşmasına təsiri olmuşdur.
Tarixçi üçün əsas məsələ hadisəni nə təbliğ etmək, nə də qaralamaqdır. Əsas məsələ onun səbəb və nəticələrini müəyyən etməkdir.
Səfəvilərin yüksəlişi Osmanlı imperiyasının şərq sərhədlərində yeni siyasi gücün yaranması demək idi.
Bu rəqabətin ən mühüm hadisələrindən biri 1514-cü ildə baş vermiş Çaldıran döyüşüdür.
Sultan I Səlimin rəhbərlik etdiyi Osmanlı ordusu ilə Şah İsmayılın ordusu arasında baş vermiş döyüş Səfəvilərin məğlubiyyəti ilə nəticələndi.
Çaldıran döyüşü Şah İsmayılın siyasi fəaliyyətinin mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur.
Lakin tarixdə bir döyüşdə məğlubiyyət dövlət quruculuğu fəaliyyətinin bütün nəticələrini silmir. Şah İsmayıl Çaldırandan sonra da Səfəvi dövlətinin hökmdarı olaraq fəaliyyətini davam etdirdi və 1524-cü ildə vəfat edənədək dövlətin idarə olunmasına rəhbərlik etdi.
Şah İsmayılın hakimiyyətinin ilk illərində ardıcıl hərbi yürüşlər nəticəsində geniş ərazilər Səfəvi hakimiyyətinə daxil edildi.
Onun hərbi fəaliyyəti həmin dövrün siyasi reallıqları çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. XVI əsrin əvvəllərində dövlətlərin sərhədləri əsasən hərbi yürüşlər və siyasi ittifaqlar vasitəsilə dəyişirdi.
Şah İsmayılın qısa müddətdə böyük əraziyə nəzarət edən dövlət yaratması onun hərbi-siyasi qabiliyyətinin göstəricilərindən biridir.
Məhz buna görə Azərbaycan tarixşünaslığında və dövlətçilik düşüncəsində onun adı mühüm yer tutur.
Şah İsmayılın şəxsiyyətinin başqa mühüm tərəfi onun ədəbi yaradıcılığıdır.
O, “Xətai” təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində şeirlər yazmışdır.
Onun yaradıcılığı Azərbaycan klassik ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələlərdən biri hesab olunur.
“Xətai” irsi yalnız hökmdarın şəxsi yaradıcılığı kimi deyil, həmin dövrün dil, ədəbiyyat və mədəniyyət tarixinin mühüm mənbələrindən biri kimi də əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, Şah İsmayılın şəxsiyyətində hökmdar, sərkərdə və şair obrazları birləşir.
Şah İsmayılın Azərbaycan dövlətçilik tarixindəki yerinə Azərbaycan dövlət xadimləri də yüksək qiymət veriblər.
Ümummilli lider Heydər Əliyev Şah İsmayıl haqqında belə deyib:
“Şah İsmayıl görkəmli sərkərdə, Azərbaycan şahı olmuşdur… Şah İsmayıl görkəmli dövlət xadimi, siyasi şəxsiyyət, Azərbaycanı birləşdirən insandır. Azərbaycanın qədim dövlətçiliyi Şah İsmayılın adı ilə bağlıdır.”
Heydər Əliyev
Mənbə: “Əbədiyaşar bəstəkar Müslüm Maqomayev”, s. 10.
Bu qiymət Şah İsmayılın Azərbaycan dövlətçilik tarixində tutduğu yerə müasir Azərbaycan dövlətçilik düşüncəsinin münasibətini göstərən mühüm ifadələrdən biridir.
Şah İsmayılın Azərbaycan dövlətçilik tarixindəki mövqeyini göstərən digər mühüm fakt müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət təltif sistemində “Şah İsmayıl” ordeninin mövcudluğudur.
Orden 1993-cü ildə təsis edilmişdir və Azərbaycanın ali hərbi təltiflərindən biridir.
Ordenin statusu Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin yüksək rütbəli zabitlərinin, hərbi hissə və birləşmə komandirlərinin dövlət qarşısında xüsusi hərbi xidmətlərinin qiymətləndirilməsi ilə bağlıdır.
2016-cı ildə ordenin təsviri yenilənmiş və onun üzərində Şah İsmayılın profildən təsviri yerləşdirilmişdir.
Bu fakt göstərir ki, müstəqil Azərbaycan dövləti Şah İsmayılın adını öz hərbi-dövlətçilik ənənəsinin simvollarından biri kimi qəbul edib.
Müasir dövrdə də Şah İsmayılın irsinə dövlət səviyyəsində diqqət göstərilir.
2018-ci ildə Heydər Əliyev Mərkəzində Şah İsmayıl Xətaiyə həsr edilmiş “Əbədiyyət xəzinəsi” sərgisi təşkil olunmuşdur.
Sərginin açılışında Prezident İlham Əliyev və İtaliya Prezidenti Sercio Mattarella iştirak etmişlər.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında Şah İsmayıl Xətai “Azərbaycan xalqının böyük oğlu, sərkərdəsi və şairi” kimi təqdim edilmişdir.
Sərgidə Şah İsmayılın və Şah Təhmasibin Uffizi Qalereyasında saxlanılan portretləri nümayiş etdirilmişdir.
Bu hadisə Şah İsmayıl irsinin yalnız tarixi deyil, həm də mədəni və beynəlxalq əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Şah İsmayılın tarixi fəaliyyətinə obyektiv yanaşmaq üçün onun həm uğurlarını, həm də ziddiyyətli məqamlarını nəzərə almaq lazımdır.
Onun dövlət quruculuğu fəaliyyəti böyük tarixi nəticələr doğurmuşdur.
Eyni zamanda dini siyasəti, Qızılbaş hərəkatının xarakteri, Osmanlı ilə qarşıdurması və hərbi yürüşləri də elmi tədqiqatın predmetidir.
Tarixi şəxsiyyətin tənqid olunması tarixşünaslığın normal şərtidir.
Lakin tarixi tənqid faktlara əsaslanmalıdır.
Şah İsmayılı yalnız “müsbət qəhrəman” kimi təqdim etmək də, onu yalnız mənfi obrazda göstərmək də elmi baxımdan birtərəfli yanaşmadır.
Onu XV–XVI əsrlərin siyasi, dini, hərbi və mədəni reallıqları içərisində qiymətləndirmək lazımdır.
Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və çoxşaxəli şəxsiyyətlərindən biridir.
O, Səfəvi dövlətinin banisi olmuşdur.
O, XVI əsrin əvvəllərində regionun siyasi xəritəsini dəyişən hökmdarlardan biridir.
O, görkəmli sərkərdə və dövlət xadimi kimi tarixə düşmüşdür.
O, “Xətai” təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində zəngin ədəbi irs yaratmışdır.
Onun fəaliyyəti Azərbaycan, İran, Osmanlı və bütövlükdə Yaxın Şərq tarixinin mühüm hadisələri ilə bağlıdır.
Bu tarixi faktları nə şişirtmək, nə də inkar etmək lazımdır.
Heydər Əliyevin sözləri ilə desək, “Şah İsmayıl görkəmli dövlət xadimi, siyasi şəxsiyyət, Azərbaycanı birləşdirən insandır.”
Müstəqil Azərbaycan Respublikasının “Şah İsmayıl” adlı ali hərbi orden təsis etməsi, Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə onun irsinə həsr olunmuş beynəlxalq sərginin keçirilməsi də Şah İsmayılın müasir Azərbaycan dövlətçilik və mədəni yaddaşındakı yerini göstərən mühüm faktlardır.
Tarixə münasibətin ən düzgün yolu isə birdir:
Şəxsiyyətləri nə bütləşdirmək, nə də qaralamaq – onları mənbələr əsasında öyrənmək.
Çünki tarix bizim şəxsi simpatiyalarımızdan asılı deyil.
Tarix baş vermiş hadisələrin yaddaşıdır. Şah İsmayıl Xətai isə həmin yaddaşın mühüm səhifələrindən biridir.
Elçin Hüseynov, tarixçi-araşdırmaçı
