Kembric Universitetinin arxeoloqları Kolumbiya və İspaniyadan olan həmkarları ilə birgə Kolumbiyadan əvvəlki Amerikanın ən böyük hidravlik mühəndislik sistemlərindən birinin sirrini açıblar. Tədqiqat göstərir ki, Böyük Kanyon Milli Parkı ilə müqayisə edilə bilən nəhəng infrastruktur heç bir mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət və ya məcburi əmək olmadan, yerli icmaların kollektiv əməkdaşlığı sayəsində ərsəyə gəlib.
Eramızdan əvvəl ilk əsrlərdən XI əsrə qədər istifadə edildiyi ehtimal olunan bu nəhəng sistem Karib dənizi sahilindəki La Mojana bölgəsində yerləşir. Təxminən 500.000 hektar ərazini əhatə edən kanallar və hündür kənd təsərrüfatı sahələri kompleksi sahəsinə görə London şəhərindən üç dəfə böyükdür.
İyerarxiya modeli çökdü: Üfüqi idarəetmənin uğuru
Tarixən belə iri miqyaslı infrastrukturların inşası üçün sərt iyerarxiyanın, güclü hökmdarların və məcburi əməyin vacib olduğu hesab edilirdi. Lakin “Communications Sustainability” jurnalında dərc olunan araşdırma bu elmi paradiqmanı dəyişdirir.
Peyk görüntülərindən istifadə edən alimlər Sukre departamentinin San Markos bələdiyyəsində 500 hektarlıq ərazini ətraflı tədqiq edərək 1600 qaldırılmış tarla və 63 məskunlaşma platformasını sənədləşdiriblər.
Əmək sarfiyyatını hesablayan mütəxəssislər müəyyən ediblər ki, bu cür kanal və bənd kompleksi metal kürəklərin olmadığı, ağır gilli torpaq şəraitində belə iki aydan az müddətdə — quraq mövsümün yarısında tikilə bilərdi. Təxminən 800 potensial işçi qüvvəsi olan 1600 nəfərlik yerli icma qruplararası əməkdaşlıq yolu ilə layihəni müstəqil şəkildə idarə etməyə müvəffəq olub.
Kembric Universitetinin aparıcı tədqiqatçısı Jasmine Vieri: “Məlumatlarımız tamamilə fərqli bir mənzərəni əks etdirir. Əldə etdiyimiz nəticələr göstərir ki, yerli icmalar tək bir hökmdar və ya mərkəzi dövlət mexanizmi olmadan belə mürəkkəb sistemlərin tikintisini qısa müddət ərzində müstəqil təşkil etmək iqtidarında olublar.”
Həm daşqından qoruyan, həm də kənd təsərrüfatını təmin edən qədim mühəndislik
Arxeoloji tapıntılara görə, La Mojananın qədim su idarəetmə sistemi çoxfunksiyalı struktura malik idi:
-
Daşqınların idarə olunması: Güclü yağışlar zamanı kanallar böyük su kütləsini istiqamətləndirir və paylayırdı.
-
Quraqlıqla mübarizə: Quraq aylarda kanallar torpaqda nəmin saxlanmasını təmin edirdi.
-
Məhsuldarlığın artırılması: Qaldırılmış tarlalar əkin sahələrini su basmasından qoruyur, eyni zamanda daha münbit mühit yaradırdı.
-
Əlavə təsərrüfat: Kanallar həmçinin balıqçılıq üçün istifadə olunurdu.
Müasir Kolumbiya üçün qədim təcrübə: Karegato bəndi nümunəsi
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, 2000 illik bu təcrübə həm daşqınlar, həm də quraqlıqlarla mübarizə aparan müasir Kolumbiya üçün praktiki həll yolu ola bilər. Hazırda hakimiyyət orqanlarının tətbiq etdiyi mərkəzləşdirilmiş bənd tikintisi layihələri tez-tez iflasa uğrayır. Misal olaraq, Karegato bəndinin 2021-ci ildən bəri dəfələrlə dağılaraq yerli ekosistemə və əhaliyə böyük ziyan vurması göstərilir.
Alimlərin qənaətinə görə, dövlət dəstəyi zəruri olsa da, layihələrin sərt mərkəzləşdirilmiş idarəçiliyi məcburi deyil. Müasir texnologiyalarla uyğunlaşdırılmış qədim su idarəetmə prinsiplərinin bərpası yerli icmaların iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə daha çevik və effektiv fəaliyyət göstərməsinə şərait yarada bilər.
