Atmosferdə karbon qazının (CO₂) kəskin artması Yer ekosistemlərinə necə təsir göstərir? Nüfuzlu “Science” jurnalında dərc olunan yeni elmi tədqiqat 56 milyon il əvvəl baş vermiş Paleosen-Eosen Termal Maksimumu (PETM) dövrünə aid qədim meşələrin strukturunu bərpa edərək günümüz üçün həyəcan təbili çalır.
Qədim yarpaq hüceyrələrindən kəşf edilən formul
Alimlər ABŞ-ın Vayominq ştatındakı Hanna hövzəsindən tapılan fosilləşmiş yarpaq kutikulalarının (qoruyucu təbəqə) mikroskopik strukturlarını araşdırıblar. İlk dəfə tətbiq edilən bu metod sayəsində bitki epidermal hüceyrələrinin formasına əsasən meşə örtüyünün sıxlığını ölçən Yarpaq Sahəsi İndeksi (LAI) müəyyən edilib.
Cənubi və Mərkəzi Amerikanın müasir tropik meşələri ilə aparılan müqayisəli analiz göstərib ki, CO₂ konsentrasiyasının və temperaturun kəskin yüksəldiyi həmin dövrdə meşələrin sıxlığı təxminən 60% azalıb, iri ağaclar məhv olub və bitki örtüyü şimala tərəf çəkilib. Bu proses torpaq eroziyasını sürətləndirib və təbii su dövranını pozub.
“Yaşıllaşma” aldadıcıdır: “Qəhvəyiləşmə” təhlükəsi başlayır
Tədqiqatın ən diqqətçəkən məqamlarından biri CO₂ artımının ekosistemlərə ikili təsiridir:
-
İlkin mərhələ (Müvəqqəti yaşıllaşma): Karbon qazının artması əvvəlcə fotosintezi həvəsləndirərək bitkilərin böyüməsinə təkan verir.
-
Kritik hədd və çöküş (Qəhvəyiləşmə): Yüksək temperatur, quraqlıq, meşə yanğınları və həşərat zərərvericilərinin çoxalması kritik həddi keçdikdən sonra ağacların kütləvi tələfatına yol açır.
Nəticədə, meşələr karbonu udan “süngər” rolunu itirərək özləri karbon mənbəyinə çevrilirlər.
Amazon meşələrində oxşar siqnallar
Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, hazırda atmosferdə CO₂ səviyyəsi 56 milyon il əvvəlki təbii kataklizmdən daha sürətlə artır. Vayominq fosillərində müəyyən edilən “seyrəlmə” və “qəhvəyiləşmə” simptomları artıq Amazon meşələrində müşahidə olunmaqdadır.
Müasir meşələrin yalnız iqlim dəyişikliyi ilə deyil, həm də meşəqırma, invaziv növlər və yaşayış mühitinin parçalanması kimi insan amilləri ilə eyni vaxtda üz-üzə qalması zəncirvari reaksiya riskini daha da artırır.
Ekspert rəyi: “Ağaclar hər gün bizim üçün yüz milyonlarla ton karbonu udur. Lakin meşələri itirməyə başladıqda bu kritik karbon depolarını da itiririk. Qədim dövrün təcrübəsi göstərir ki, meşələrin çöküşünün fəsadları bütün iqlim sisteminə zəncirvari təsir edir.”
İzmedia.az
